"In Ostrowiec, to stay? Oh, no". Post-War Times (3/3)

Jack Borenstein says:

It was 1945, and I was about 21. It was April and around my birthday, but not too many Jewish people knew their birthday.

Germany
What was later? After the liberation we lived in something like a camp in Feldafing for a few months. It looked like a camp, but we were free. Once you were free, you could do whatever you want. After a few days, we took a train to Munich. If we didn't have enough bread, we went to a city not far away, and there was a bakery. When they saw us, they gave us a loaf of bread. For free. Why? The Germans knew what they did. They knew we don't have any money, anyway.

Whom did I spend time with? I knew most of the people. A lot of people were from my hometown. But I had really one friend. I used to watch him, as he was smaller than I was. We lived together in Germany for a couple of years, till it appeared he had family in Brazil and he left. And I stayed in Munich for five years.

I remember how I made my first few dollars, some money. We went from Munich to another city, then we went to another, and we got some linen. I took some. You might call it stealing. And from there we went to Italy, I don't remember how, and in Italy, we sold the linen. We went back, and the second time, I took 10 cartons of cigarettes from American soldiers, and I sold them in Italy.

It was easy to go to Italy. You took a train. They asked you: where are you going? You said: to Palestine. It was a good excuse. And to get back to Germany, we walked. We had to walk through Alps. Somehow, I got back to Germany twice. That's how I made my first few dollars. In Bergen-Belsen, after the war, there were Jewish survivors and there used to be a black market there. We used to go there. We bought some stuff, took some train, all night, went to Hamburg, took a bus, and went there, sold some stuff... Well, it was a black market. You bought some marks, some dollars. That's how it started up. I made ten dollars, and it was a lot of money.

Ostrowiec
Why did I come back from Germany to Poland? No, not to search for anybody. I knew that the family was gone.

I went to Poland twice in 1945. I don't even remember if it was winter or summer. I came back to find out what I can do with my father's building. I was waiting in Ostrowiec for the paper that the house belongs to me. And it took a few weeks, at least 6 weeks.

I came back because of the house, but I did not go into it. Why? Oh, people lived there. I was really scared to go in there. (crying) I walked by a few times, but I was afraid to go in.

2018. Górzysta Street

Where did I stay? With a friend, on the Młyńska Street, close to our house, but closer to Aleja. There was another Jewish factory. One of the sons of the owner survived, he was older than I was, and I stayed with him.

I never went back to our house, so I didn't know anything about the leftovers of the factory including the machinery we bought before the war. About a month before the start of the war on, my father made up [an agreement] with a brewery not far from my house. They were supposed to supply beer in barrels and they even sent us machines, to fill the beer into the bottles. But since the war broke out, we didn't do anything with the machines.

After the war in Ostrowiec, there were hardly any Jews. Just a few. They opened the kitchen so that Jewish people could go and get a soup. There was a kitchen for the Jewish people; ladies cooked for us. They opened up a kitchen, just in case somebody come back to Poland. Anybody wanted some food once they came back.

I don't even remember what I did during these 6 weeks that I waited for the paper [about the ownership of the house on Gorzysta St.]. There was a memorial ceremony at the Jewish cemetery. I am not sure exactly when I came to Ostrowiec the second time after the war. I think it was after the Kielce pogrom. Some Jewish people were in Ostrowiec during that time. Not a lot, but some.

Why didn't I stay in Ostrowiec? In Ostrowiec, to stay? Oh no, I couldn't do it. Because of the memories? Yes, too. But I have nothing to do there. The atmosphere wasn't the same. The market... there was no market there. You didn't see anything new. I even met one Gentile, Wowrzek, I remember him as long as I lived as a child. He worked in our soda factory every day. He helped fill up the water tank that was on our roof. While I was at the marketplace in Ostrowiec after the war, I met him once but we didn’t spend a lot of time talking together.

Did I hear about the killing in the Fajga Krongold house? Yes. That's why I didn't stay there.

I am not saying that everybody was against the Jews. But the Poles didn't behave good, really. Even after they knew all the Jews were killed.

Did we get any help from the Polish people? No, no, no, I didn't need anything from them.

2018. Ostrowiec

***

The killing in the Fajga Krongold house - it was a murder committed in Spring 1945. Two young Polish men entered a house where Jewish people stayed and opened a fire.

Four Jewish people were killed and another four injured. These people were Holocaust survivors, all of them were young. Fajga Krongold, Leibl Lustig, Chaja Szpigiel and a 23-year-old woman from Ćmielów were killed, and Hersz Zylberberg, Leon Szpilman, Mania Szpilman and a fourth, unknown person were injured.

Young Polish men were members of a troops of so called cursed soldiers – anti-communist resistance. They entered Krongold's house because they believed she had a list of Polish people who contributed to the death of any Jews during the war and they wanted to take the list from her.

Leon Szpilman, injured, helped to identify attackers, but when he left hospital, he was threatened and intimidated. He and his wife Mania also weren't able to get back their house (a Polish person lived there), and finally they left Ostrowiec forever. (annotation: MP)

More (in Polish):

• The murder in the Fajga Krongold House
• Why Leo Spellman left Ostrowiec

***

See previous parts:

• Introduction: Jack Borenstein, who lived at Górzysta Street 
• These places in front of my eyes. Pre-war Ostrowiec (1/3) 
• I was sure that no-one survived. The Holocaust Years (2/3) 

I was sure that no-one survived. The Holocaust Years (2/3)

Jack Borenstein talks:

The Germans invaded Poland September 1, in 1939, and within about 10 days, they occupied Ostrowiec. I remember that during the first week they arrived, one night, we heard shooting that woke us up. We looked out the windows and saw that the Germans took out some of our Jewish neighbors from their home and shot them on the sidewalk. Some of the victims were communists.

After a little while, the Jews were forced to wear a band on the arm and a star on the front of the clothing with the word ‘Jude’ written on it. The Germans forced the Jews to live in a Ghetto on certain streets close to the Rynek marketplace.

I also remember that the Nazis rounded up 29 influential non-Jewish Poles and hung them one by one at the Rynek, after announcing to the residents that they should go to the square to witness the hangings.

2018. Between the marketplace and the nonexistent synagogue

The Liquidation of the Ostrowiec Ghetto in 1942
The Germans announced that all Jews should gather at the marketplace. Most went there, but some families decided to hide. After all the families assembled, they called out: whoever works in the steel mill Zakłady Ostrowieckie, should assemble near the police station (at the Floriana Square - MP).

The only reason I survived was that my father paid to get papers that I worked in the steel mill. I think he must have known something was going to happen. As I told you, no Jews ever worked there until the war. When the war started, they took in some Jews. I think they did it, because Jewish people worked for nothing. That's how I was separated from the majority of the Jews that were gathered at the square. After a few hours we marched down to the factory, to the Zakłady. That was the first I had ever went there.

The rest of the Jews were sent from the Rynek to a nearby field. There used to be a school. They kept them there for two days. I don't think they fed them.

2018. The field by the school

When I was in Zakłady working, well, it was not far away from the train station. So we did see that they loaded the people, all the Jews, on the train that took them away. That train took them to a death camp, really.

How was I sure that my family was killed? Two girls jumped from the train. They came back to Ostrowiec, but they had no place to stay, but at Zakłady Ostrowieckie, they found a place to stay, and they joined us. We knew that they jumped out because they found out that all the Jews from the train will go to crematorium. So we were sure that no one survived. I had no hope.

2018. Railway and Zakłady Ostrowieckie

After the selection (I call it a selection), they cleaned out Iłżecka Street. Since all the Jews left the houses, and most of them lived at Iłżecka or streets like this, we went back and we slept about 10-12 people in one room. Then they made barracks closer to the Zakłady Ostrowieckie, and that's where we lived till the war ended.

Labor Camp in the Zakłady Ostrowieckie
What was the life in the camp in the Zakłady Ostrowieckie? I'll tell you. I was really very shy, especially as a child, but in the camp, I was lucky with one thing. I met a woman who was a teacher of mine, and was in the camp. She knew me, and one time she asked me if I'd like to work – after my work in Zakłady – if I'd like to help out in the kitchen. And I said: yes. My job was just to cut the bread, and most of the bread was cut by the machine. So in there, I ate like a pig. I ate soup, I ate bread. And later, when they sent us to Auschwitz, I was really fat. I think that was what kept me going. It made me survive.

What was my work besides the kitchen in the Zakłady Ostrowieckie? I put the sand and other things from the wagons to the furnaces. Sometimes it was steel, sometimes something else. Sometimes 2 people, sometimes 3 or 4 people, unloaded a wagon. And when we finished, the day's work was finished and we went back to the barracks.

Auschwitz, Bombs and Hope
Towards the end of the war, they sent us to Auschwitz by train. At that time, they promised that nobody was going to be killed. We went to Auschwitz, and from Auschwitz—we stayed there for a couple of days—we went to Buna.

It was 1944, and I was in Buna. Luckily, I had a really good, easy job there. We, two or three people, had a job: whenever a bomb didn't explode, we had to clean the area. We had to find the bomb, dig it and dismantle it. And it was a day's work. Whenever I worked outside, it was not too far away from the camp. And another thing was that I worked with some British POW’s. They lived there, they worked there, and their food was good. They shared what they didn't eat. So I used to go in there and I helped myself. It lasted for a few weeks or months. That kept me going.

Was I afraid of the bombs? No, not at all. It was safe. I figured that if the bomb didn't explode, it's not going to explode. Our work was to find a bomb and dig it out. At the end of the day the Germans came and they took out the detonation. There was no risk.

The Germans, when they knew they were lost, they tried to move us from one place to another. We stopped in two or three places for a few days. I remember each one place exactly now, but I don't remember their names. They did not want to kill us because they needed people to work. So they wanted to take us further into Germany - and during that time, I was liberated. I was in Feldafing, close to Munich, in a cattlecar, when the war ended.

What happened after I was liberated? I wasn't dancing on the street because I could hardly walk. First what you need is to rest.

Feldafing was a camp of the Hitlerjugend. They cleaned it up, and they kept us in the cattlecars for at least more than half a day. We were sleeping on the floor of cattlecars. Till they organized the rooms, and each room had 10 mattresses on the floor, no bed, and it took time to prepare it. But after midnight we went in there, and then we were able to go to the washrooms. And the washing... I could hardly wash my hands, really. And then we went into the lounge room and they gave us soup and Melba toast. I ate the soup but put my toasts in my pocket. I went to my room. I laid down on the mattress and I slept a few hours. I woke up at night and I ate the Melba toast. I didn't really know that I shouldn't eat everything at once. I just didn't feel like. I was too tired to eat. I didn't feel hungry. But many people ate a lot, soup and toasts at once. They got sick and some of them died.

***

Interview with Ostrowiec Survivor Jack Borenstein conducted and transcribed by Monika Pastuszko
See previous parts:

• These places in front of my eyes. Pre-war Ostrowiec (1/3)
• Introduction: Jack Borenstein, who lived at Górzysta Street

These places in front of my eyes. Pre-war Ostrowiec (1/3)

Jack Borenstein talks:

You know something. Not that I don't want to know about Poland. I am still thinking about it. But the main thing is, whatever you want to find out from me, I can tell you. I am ready to answer you any question you will ask me. If I can answer it—I will.

First Memories: Home
My earliest memory? When I was a child, about 3-4 years old, we lived on a hill close to the river near the Church and near Górzysta. It was just an ordinary small brick house. Within walking distance was the mikveh and the Shul.

2013. The hill, Ostrowiec

I had one brother and 2 sisters. I was the second oldest. The oldest one was a sister: Perla Rosa. Then came me. Then another sister Faiga Tova and the youngest child, my brother Hersh Hillel. Who was my favourite? I can't really say. I got along with them all.

When I was older, I remember living at Górzysta 13, Górzysta trzynaście (Jack spells it in perfect Polish). We used to go to the lake, the market was close, too. I can see these places in front of my eyes.

2018. Górzysta 13

My Schools - Cheder, Mizrahi, Public School
When I was a child, I started my first school when I was 3 years old. It was a cheder. You went first of all for the lessons to the teacher in a house. In a Cheder, there was a Jewish teacher, and there were a few pupils, and the lessons were in the Rabbi’s house. They taught Jewish history there.

Later they built a Mizrachi school in Iłżecka street—it must be still there—and that's where I went for a couple years in the afternoons after I went to public school. Mizrahi school was different than the Cheder which was in a private house. It was really like a real school.

I walked to school by myself as a child, I was 7 years old. We had to walk down, it was quite far to go. Then you got to where the hospital was. You make a left turn, you go down the river. It was one floor rented in an apartment building, and the school was there.

I remember that we used to go to the public school there. You went down from the Młyńska street, at the back from our house. And if you go there on the right, there was a fire station. Then we had to go right to Zakłady Ostrowieckie. There was a big public school, the only public school I used to go. The class where I learnt, was in a rented building on the same street where the hospital was. I remember they sold bicycles in that building.

I never had any problems in the public school. Not that I was the best student, you know. But the school was ok. It was really 6 days a week, but Saturdays the Jewish people didn't go. And when you came on Monday, you had to know about what they learned on Saturday. So you had to find somebody, a friend, a Gentile, who would tell you what the lessons were. I don't remember though any names.

As for vacation—I used to have an uncle in Stopnica. My mother's brother lived there. And I used to go there in the summer as a child.

What friends did I have? Most of them were from the Mizrachi school. No Gentile friends, really.

There was no time to make friends. First you went to public school, let's say it was from eight am to four pm, and after the school, you had to go the Jewish school, then to Mizrachi. So you hardly had any time to have friends, unless you had friends from school. It's not that we didn't mix with others. It was just convenient to play with the closest neighbours.

At Górzysta street, where we lived, were mostly Jewish people. All my friends were Jewish. Those who lived downtown [at the lower part of the town] had more Polish friends, than those who lived where we lived.

My Homes in Ostrowiec 
It was common that three families would live in one house, or even in one room. I had an uncle, Shlomo Hirshman, who had seven children and they had only one room.

Before my father built a big house on Górzysta 13, we used to live in a house on the opposite side of the street. The house on Górzysta 13 was a big house, so it took a long time to build it. Each brick used to be carried by hand; so the higher you went, the more you had to carry. I remember they said: it will never get built.

There was a custom that before you start to build a building, you put a coin, and you cover it with a stone. So when they started to build the house, they made a hole for the foundations of the house. I remember they carried me down, and I put the coin underneath the stone. I must have been 7 years old.

Górzysta 13
The house had three floors and a basement and was built in the 30s. My father built it for our family and also for my mother’s sister, who was single and also to rent out. Every floor had four rooms, at the basement was the soda factory (which actually was the ground floor facing Mlynska street). We lived on the main floor on Górzysta 13, and there were 3 rooms: a kitchen, dining room/bedroom and a big bedroom. There was also another room that was a candy store, where my aunt managed it.

The Soda Water Factory—Our Family Business
What did my father do for a living? He made soft drinks (pop), soda water, lemonade, to drink. In the basement at the building at Górzysta street, there was our factory in the 30s. I was 8 or 10 years old and I helped out as much as I could. I worked downstairs; I washed the bottles. It used to be glass bottles, we didn't throw away anything like nowadays. So they took the bottles back, and I helped in washing, rinsing bottles, preparing them for the filling machines. You put the bottle to the machine and machine filled it. That's what I used to do, and I liked it better than school.

Did I like drinking lemonade? Oh, I really liked it! The main flavors were orange and lemonade. I used to take my friends on Saturdays, I had the key, so I took them to the factory and give them a drink. Everybody was happy. It was like to go out. A bottle of lemonade used to be about 10 groschy.

But most of it, what we used to sell, was large containers of soda water. It was soda water filled in a steel cylinder syphon for stores and restaurants that would sell by the glass. We used to deliver it to the stores. We had one or two guys; they carried it by hand.

Pre-war Jewish Occupations
Were Jewish people working in Zakłady Ostrowieckie during the good times? No, until the war started, they didn't hire any Jews, most likely because of anti-Semitism. No Jews worked there, that's all I know.

The only professions Jewish people had, were mainly tailors, shoemakers, stuff like that. And most of them had little stores. That was the trade for the Jewish people. There were a few doctors and dentists. In those times though, if you needed a tooth pulled, you could go to a barber.

But the stores were not like nowadays. They were really small. Jews used to also peddle with a horse and wagon. They used to drive around outside the city to sell stuff. That's how they made a living. It wasn't easy to make a living, though.

Jewish people, most of them, lived close and around the marketplace: the Rynek. The market days were on Mondays and Thursdays. The farmers from the surrounding area used to arrive by horse and wagon and sell chickens, vegetables, food, clothing, etc.

Synagogue
I remember the synagogue, it was really big. And it wasn't too far from us.  You would go up the hill to the synagogue.

But our family didn't go to the big synagogue everyday. During the week I went to school. My father wasn't that religious, and I was too young to go. I was still a child – when the war broke out I was only 15 years old – so I used to go always with my father. I know that the big synagogue was burned down and there is nothing left.

Instead of going to the big synagogue, we went on Saturdays and holidays to pray in a private home near the marketplace.

2017. The place where the synagogue once was

Jewish Polish Relations
I was a child when the war broke out but the church wasn't far away from our home. When there was some kind of Christian holiday, everybody was scared to pass by the church. You know the Poles, some of them didn't like Jews. It might have been because of the priests. I wasn't in the church, but we knew that.

Another thing is that before the war there was a campaign against Jewish stores. They put up signs not to buy in Jewish stores.

2013. Passage by the church

***

Interview with Ostrowiec Survivor Jack Borenstein. Conducted and transcribed by Monika Pastuszko. Part 1 of 3
See introduction >>>

Jack Borenstein, who lived at Górzysta Street. Introduction

(ENG below)

Jack Borenstein mieszka w Toronto, ale ciągle bezbłędnie wymawia swój ostrowiecki adres, wcale nieprosty: "Górzysta trzynaście". Ma ponad 94 lata. Był w Auschwitz i przeżył Holokaust. W Polsce nazywał się Jankiel po swoim dziadku Jankielu Borensteinie, który zginął w 1904 w pogromie ostrowieckim. Rozmawiałam z nim o jego historii.

Rozmawialiśmy przez Skype'a. Zadawałam pytania i słuchałam, jak opowiada po angielsku z lekkim jidyszowym akcentem. Polski i jidysz musiały być jego językami dzieciństwa. Jackowi byłoby pewnie wygodniej mówić w jidysz, którego jednak ja nie znam.

Opowieść jest długa, więc będzie w odcinkach. Będzie też po angielsku. Nie dla każdego to wygodne. Dla mnie i dla Jacka wygodne nie było. Ale to też nie jest historia o wygodnych relacjach.

Z Jackiem rozmawiałam dzięki Aviemu, synowi Jacka. Avi mieszka w Izraelu i stamtąd włączał kamerkę u Jacka w Toronto. Jeszcze o nim opowiem. Na razie jednak Jack. Tu link do nagrania, które zrobiła Danya, wnuczka Jacka. A jutro pierwsza część dłuższej opowieści.

(Transkrypcja tutaj: http://jewsofostrowiec.com/jack-borenstein)

***

Jack Borenstein lives in Toronto, but he still can pronounce his Ostrowiec address in perfect Polish. He is over 94 years old. He was in Auschwitz and survived the Holocaust. His grandfather, Jankiel Borenstein, was killed in a pogrom in Ostrowiec, and Jack was named after him. I've had a chance to talk to him.

We talked on Skype. I asked questions and listened to Jacek: his English is with a slight Yiddish accent. Polish and Yiddish had to be his first language. Jack would probably be more comfortable speaking in Yiddish, but I don't speak it.

Jack's story is long, so it will be in parts. It will be in English. I know it's not convenient for everyone. For Jack and me it was not. But it's not a story about anything convenient.

The talks were possible thanks to Avi, Jack's son. Avi lives in Israel and he turned on the Skype camera at Jack's home in Toronto. I will tell you more about Avi at the end. But now - Jack. That is interview made by Jack’s grandaughter, Danya. And tomorrow - first part of a longer story.

(Link and transcript also available at http://jewsofostrowiec.com/jack-borenstein)

Morderstwo w mieszkaniu Fajgi Krongold

19 marca 1945 w Ostrowcu zginęły cztery osoby, cztery zostały ranne. Mordercami byli wyklęci. IPN pisze, że była to „akcja likwidacyjna domniemanej konfidentki”.

Sytuacja bezmieszkaniowa
W styczniu 1945 Armia Czerwona wyzwoliła Ostrowiec i do miasta wracali ci, którzy ocaleli. 12 marca było w Ostrowcu ponad dwieście Żydów, "starców 15, dzieci 13, kobiet 66, mężczyzn 119", jak skrupulatnie zanotował komitet żydowski. Większość ocalałych nie miała co na siebie włożyć, niektórzy mieli tylko obozowe pasiaki i drewniaki. Większość potrzebowała pomocy lekarskiej.

Nie mieli też gdzie mieszkać. Część budynków została zburzona, część była zajęta. Spali więc razem, w tych domach, które ocalały i do których mogli wejść.  „Sytuację mieszkaniową tutejszej ludności żydowskiej (…) właściwie mówiąc, należy nazwać sytuacją bezmieszkaniową" – pisał Komitet Żydowski wiosną 1945 roku i wskazywał przykładowych winnych. "Obywatel J. z małżonką ogółem 3 osoby zajmują w domu [należącym do] ob. A. w Rynku 8 pokoi, wówczas gdy właścicielka domu nie ma gdzie głowy położyć. Obywatel K. zajmuje całe drugie piętro w domu żydowskim przy ul. Przechodniej 1, a posiada dom własny w Ostrowcu, dokąd może się przeprowadzić". Synagoga była zburzona, a dawniej gwarne ulice były martwe.

Wieczór w mieszkaniu Fajgi Krongold
Był wiosenny wieczór 19 marca 1945. W jednym z żydowskich domów, u Fajgi Krongold przy Radomskiej, dziś Sienkiewicza, siedziało kilka, może kilkanaście osób. Być niektóre tutaj nocowały, inne może przyszły się spotkać.

O zdarzeniu czytam w księdze pamięci – napiszą ją za kilka lat ci, którzy niedługo wyjadą z Ostrowca, bo nie zniosą dłużej tej ciągłej pustki i napięcia. Opisywali oni ludzi, którzy byli w domu Krongold tego dnia, przez związki rodzinne. Fajga Krongold to córka Jezekiela Krongolda, Leibl Lustig to wnuczek Rubena Szpilmana. Chaja Szajndel Szpigiel to córka Naftalego Szpigla. Mania Szpilman to żona Leona Szpilmana. Nawet po końcu świata, po Holokauście, wspominający widzą tych ludzi jako części sieci rodzinnych. Tych sieci, których już nie ma, bo z kilkunastu tysięcy osób wróciło: starców 15, dzieci 13, kobiet 66, mężczyzn 119.

Dowiaduję się też o wojennych losach tych, którzy tego dnia byli w domu Krongold. Fajga ukrywała się na aryjskich papierach jako Felicja Kwiatkowska. Podobnie Chaja Szajndel Szpigiel i 23-letnia dziewczyna z Ćmielowa. Leibl wrócił właśnie z Gleiwitz, z obozu, razem z ojcem. Przechytrzyli nazistów i przeżyli, to osiągnięcie, które udało się nielicznym.

O 19:20 do mieszkania Fajgi Krongold weszło dwóch mężczyzn. Chłopaków tak właściwie, młodych jak ci, do których przyszli. Jeden z nich nie miał jeszcze 19 lat. Eks-AK-owcy, czyli, mówiąc dzisiejszym językiem, wyklęci. Ci, co żyli prawem wilka i historia o nich milczy. A więc opowiadajmy.

Przyszli, żeby od Fajgi Krongold dostać listę Polaków, którzy w czasie wojny przyczynili się do śmierci Żydów. Taki dostali rozkaz od swoich przełożonych. Ale też uwierzyli, że Żydzi wrócili do Ostrowca nie po to, żeby znaleźć bliskich, tylko żeby się zemścić. Że ci wykończeni ludzie są potencjalnymi wrogami. I uwierzyli, że jak tę listę się Żydom odbierze, to zła, które się zdarzyło nie będzie, zniknie. Polacy, którzy przyczynili się do śmierci Żydów pozostaną bezimienni. Bezkarni.

Podobno ci dwaj chłopcy nie wiedzieli – nie spodziewali się – że tam będzie więcej osób. Myśleli, że idą we dwóch do jednej kobiety? Czy to sobie wyobrażali? Że przyprą ją do ściany, będą krzyczeć jej w twarz „dawaj listę” i ona da, i zapomni nazwiska, które na tej liście były?

Ale tam było więcej osób, nie sama Fajga. Otworzyli ogień.

Fajga, Leibl, Chaja i 23-latka z Ćmielowa
Zginęli Fajga Krongold, Leibl Lustig, Chaja Szpigiel i ta 23-latka z Ćmielowa, Hefler, której imienia nie znamy, a której matka miała już tylko ją, bo parę dni wcześniej zaginął jej mąż Rudolf.

Ranni zostali Hersz Zylberberg, Leon Szpilman, Mania Szpilman i jeszcze czwarta osoba, którego nazwiska nie znalazłam w żadnym źródle.

Leon, Mania i Hersz trafili do szpitala. Może ta czwarta osoba była lżej ranna?

Szpilman, leżąc w szpitalu, współpracował przy identyfikacji sprawców. Mordercy zostali złapani dość szybko, w kwietniu. Kiedy jednak Szpilman wyszedł ze szpitala, spotkał się z pogróżkami. W końcu dostał list polecający od Komitetu Żydowskiego i wyjechał. Na zawsze.

Inni Żydzi też chcieli wyjechać, gdy dowiedzieli się, co się zdarzyło. Nie czuli się w Ostrowcu bezpiecznie. Szef komitetu żydowskiego, Friedental, zdołał ich namówić, żeby zostali czekać na bliskich. I zostali, przez jakiś czas.

Wyklęci po długim śledztwie zostali skazani na śmierć. Wyrok wykonano w październiku 1946.

IPN: morderca represjonowany z powodów politycznych
Kiedy szukałam informacji o tym napadzie i wyroku, znalazłam wypowiedzi sugerujące, że to wszystko była prowokacja UB. Pełne żalu legendy o tym, jak utalentowany plastycznie był jeden ze skazanych (można znaleźć jego grafiki).

Wypowiedział się też IPN. Nazwisko jednego z morderców znajduje się w IPN na indeksie represjonowanych w PRL z powodów politycznych.

„Represjonowany z powodów politycznych”, bo działa swoista zasada domniemania niewinności osób skazanych w tamtych czasach. A trupy ich ofiar leżą.

Jeden z badaczy w publikacji IPN pisze o tym morderstwie: „z akt sprawy wynika, że miała to być akcja likwidacyjna domniemanej konfidentki, wykonana na rozkaz bliżej nieokreślonej podziemnej organizacji.” Badacz, wierny domniemaniu niewinności ofiar stalinowskich, woli nazwać morderstwo akcją likwidacyjną, a zamordowaną Żydówkę – domniemaną konfidentką. Jest konfidentką, bo mogłaby wskazać władzom tych, którzy przyczynili się śmierci Żydów? Autor woli odmówić współczucia ofiarom, niż przytaknąć stalinowskim aktom sprawy, z których wynika, że wyklęci zamordowali cztery niewinne osoby.

Zgodnie z ustawą o działaczach opozycji antykomunistycznej, osoby represjonowane w PRL dostają co miesiąc ponad 400 zł. Jaka szkoda, że ci dwaj mordercy zostali tak okrutnie zostali skazani na śmierć i nie mogą odebrać honorów finansowych. Na szczęście jest Narodowy Dzień Żołnierzy Wyklętych.


Korzystałam z następujących źródeł:
Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego w Polsce im. Emanuela Ringelbluma,  Komitet Żydowski w Ostrowcu Świętokrzyskim (AŻIH 359/7) – fotokopie dokumentów Komitetu Żydowskiego: notatek, pism, listów polecających.
"Ostrowiec. A Monument on the Ruins of an Annihilated Jewish Community", red. G. Silberberg, M. S. Geshuri, Tel Aviv 1971.
W. Brociek, R. Renz, A. Penkalla „Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów”, Ostrowiec Świętokrzyski 1996.
Ryszard Śmietanka-Kruszelnicki „Podziemie antykomunistyczne wobec Żydów po 1945 roku - wstęp do problematyki (na przykładzie województwa kieleckiego)”. W: „Z przeszłości Żydów polskich. Polityka - gospodarka - kultura - społeczeństwo”. Red. Jacek Wijaczka, Grzegorz Miernik. Kraków 2005.

Mur z macew

W Ostrowcu jest mur z nagrobków wokół cmentarza komunalnego. To trudny temat i w Ostrowcu rozmowa o tym też idzie trudno, nie w tą stronę, co potrzeba. Idzie w stronę konfliktu.

O tym jest mój tekst „Mur z macew”, opublikowany dzisiaj na Krytyce Politycznej. Jest też o rozwiązaniach.

„Mój dziadek narodowiec, mój żydowski ojciec” – wywiad z Moniką Sznajderman

Z Moniką Sznajderman rozmawiałam o jej książce „Fałszerze pieprzu. Historia rodzinna”.Wywiad ukazał się dzisiaj na portalu „Krytyki Politycznej”.

Podobno są w wywiadzie rzeczy, których nie ma w książce ani w innych wywiadach. Tym bardziej więc polecam.

Po co odnawiać rzeźby miejskie z czasów PRL?

Artykuł Po co odnawiać rzeźby miejskie z czasów PRL? napisałam w 2015 roku. Pod koniec zeszłego roku ukazał się drukiem w książce Kultura i rozwój. Analizy, rekomendacje, studia przypadków, pod redakcją Jerzego Hausnera, Izabeli Jasińskiej, Mikołaja Lewickiego i Igora Stokfiszewskiego.

Wczoraj o wynikach tego badania - bo artykuł jest raportem z badania - opowiadałam w Ostrowcu, na inauguracyjnym spotkaniu Dyskusyjnego Klubu Sztuki. Tutaj przedstawiam je w telegraficznym skrócie.

Na ostrowieckich osiedlach stoi ponad 40 rzeźb, które do niedawna były zapomniane i niszczały. Od 2014 roku są sukcesywnie odnawiane. Udało się to dzięki temu, że stowarzyszenie Nie z Tej Bajki, kierowane przez Wojtka Mazana, zobaczyło w nich ważny zasób. Przekonało do tego spółdzielnię mieszkaniową, urząd miasta, inne instytucje, organizacje i firmy, a te zaangażowały swoje energię i środki w odnawianie.

Widzenie tych rzeźb jako zasobu ma sens: są one symbolem przeszłości wielu mieszkańców Ostrowca. Przygotowywali je artyści podczas plenerów we współpracy z zakładami produkcyjnymi, między innymi z hutą. Działo się to w latach siedemdziesiątych, gdy Ostrowiec był miastem rosnącym. Wszystkie rzeźby nawiązują więc swoją formą do hutniczej lokalności. Wiele nawiązuje do niej bardziej jednoznacznie: jest Dysk Słoneczny symbolizujący Osiedle Słoneczne, przy Starym Zakładzie stoi Hutnik.

Niszczenie rzeźb było sygnałem, że dawna tożsamość miasta nie ma dziś znaczenia. Odnawianie pozwala przypomnieć, że rzeźby takie jak Hutnik czy Dysk Słoneczny symbolizowały coś ważnego: wspólnotę. Pozwala też stworzyć przestrzeń dla wspólnoty dzisiaj, choć Ostrowiec z miasta dynamicznie rosnącego stał się miastem dynamicznie się kurczącym. Dlatego, mimo że mieszkańcy borykają się dziś z wieloma codziennymi problemami, to wielu z nich uważa, że o rzeźby trzeba dbać. Zezłomowanie rzeźb byłoby w jakimś sensie sygnałem, że można zezłomować też ich historię.

Szerzej - i bardziej precyzyjnie - opisałam te kwestie w raporcie. Niedługo cała książka Kultura i rozwój powinna być dostępna w wersji cyfrowej.

O założeniach tej książki i wnioskach z całego projektu badawczego, którego mój raport był cząstką, można przeczytać na stronie Krytyki Politycznej albo na blogu Anny Świętochowskiej, autorki bardzo pouczających rekomendacji dla polityk publicznych - jednego z artykułów w tym samym tomie.

*

Kultura i rozwój. Analizy, rekomendacje, studia przypadków. Red. J. Hausner, I. Jasińska, M. Lewicki, I. Stokfiszewski, Instytut Studiów Zaawansowanych, Fundacja Gospodarki i Administracji Publicznej. Warszawa-Kraków, 2016.

Odnawianie rzeźb - kampania Tyle sztuki: tylesztuki.blogspot.com.

Rozmowa z Wojtkiem Mazanem o Szmulu Muszkiesie

Wywiad ukazał się dzisiaj na "Dzienniku Opinii".

Rozmawiamy z Wojtkiem o Szmulu Muszkiesie, a także o pamięci i o patrzeniu na historię. "Widzimy fragmenty oddzielone od siebie – historię polską osobno i żydowską osobno – tam, gdzie w rzeczywistości wszystko się łączyło" - mówi Wojtek.

Ja z kolei dorzucam do słusznego wzruszenia przemową Ruth Webber historię, którą podczas premiery poznałam chyba tylko ja, właściwie przypadkiem. Między innymi dlatego warto było zrobić ten wywiad, żeby tę historię - zawartą pod koniec - publicznie powtórzyć.

Przemowa Ruth Webber

(scroll down for English version)

29 października miała premierę książka Wojtka Mazana "Szmul Muszkies -- fotograf profesjonalny". Na wydarzenie przyjechała do Ostrowca rodzina Muszkiesa, wśród nich Ruth Webber. 

Jej przemowa zrobiła ogromne wrażenie na słuchaczach. A ja, zamiast uważnie słuchać, nagrywałam -- choć nie od pierwszego zdania. Na swoje wytłumaczenie mam tylko to, że znałam wcześniej tekst przemówienia. Znałam też wspomnienia Ruth Webber, nagrane wiele lat temu (link do wywiadu i więcej informacji o niej znajdziecie tutaj). No i uważałam, że to naprawdę ważny moment.

"Dziękuję za możliwość przemawiania do Was dziś i uhonorowanie mojego ojca. Chciałabym przywołać z pamięci więcej szczegółów dotyczących mojego ojca i jego pracy sprzed wojny. Jednak moje wspomnienia z nim związane to uściski, które mi dawał, gdy wracał z pracy, jego szczera troska o moje zdrowie i radość, której doświadczałam bawiąc się w jego studiu. 

Jestem tu, żeby powiedzieć o nieszczęściu, które spotkało mnie 75 lat temu. Doświadczyłam tego nieszczęścia – Holokaustu – od wewnątrz, i chcę opowiedzieć Wam, jak ten wstrząs, ta katastrofa, wyglądała od środka. Jest mi bardzo trudno mówić o moich doświadczeniach z czasu Holokaustu. To bardzo traumatyczne doświadczenia. Jestem tu, żeby opowiedzieć Wam moją historię, żebyście przekazywali ją innym, kiedy nie będę już w stanie tego zrobić. 

Przypuszczam, że większość z nas tu zgromadzonych prowadzi normalne życie, gdzie wszystko jest w miarę przewidywalne i bezpieczne. Moje życie też takie było, bezpieczne i normalne. Aż do chwili, gdy miałam cztery lata. Urodziłam się Ostrowcu, wtedy było to średniej wielkości miasto w Polsce. Mój ojciec był fotografem, a matka pomagała mu w zakładzie. Miałam starszą siostrę, która grała bardzo dobrze na pianinie i uczęszczała na lekcje muzyki w Warszawie. Troje dziadków, jedna ciotka i dwóch wujków mieszkało obok nas, a 30 innych cioć, wujków było porozrzucanych po Polsce. Byłam za młoda, żeby iść do szkoły, więc spędzałam większość czasu w domu, bawiąc się rekwizytami w studiu mojego ojca. Moje ciotki i wujkowie zwykli opowiadać mi historie i bawić się ze mną. Obchodziliśmy żydowskie święta, modliliśmy się w synagodze i jedliśmy koszerne posiłki. To było bardzo szczęśliwe, bardzo normalne życie. 

Wszystko skończyło się, gdy miałam cztery lata. Niemcy zajęli Polskę. Straciliśmy wolność, straciliśmy domy, straciliśmy siebie nawzajem. Moja wspaniała, zżyta rodzina została zniszczona. Moi pałający miłością dziadkowie, mój silny i pomysłowy ojciec, moje ukochane ciocie i kuzyni zostali zamordowani. 

Gdy wybuchła wojną moi przewidujący rodzice znaleźli miłą rodzinę, która zgodziła się ukryć moją starszą siostrę. Byłam za mała, zbyt przerażona, żeby opuścić dom, wiec zamiast ukrywać mnie u nie-żydowskiej rodziny, zostałam z matką przez większość wojny. Między 1940 a 1945, mieszkałam w dwóch gettach i pięciu obozach pracy i obozach koncentracyjnych. W tym czasie chorowałam na tyfus, zapalenie płuc, odrę, gruźlicę i jakimś cudem nie umarłam na żadną z tych chorób. 

Jest to niemal niemożliwe dla mnie, żeby opisać moje życie w ciągu tych pięciu lat w sposób zrozumiały dla Was. Brak słów żeby to wyrazić. Nie wiem, jak opisać Auschwitz. Brakuje mi słów, żeby opisać dźwięki, które tam słyszałam lub panującą tam ciszę, lub zapachy. Mogę wymienić słowo ‘głodna’, albo słowo ‘zimno’, ale one znaczyły coś innego w Auschwitz niż to, w jaki sposób rozumiemy je w obecnej sytuacji. Mogę użyć słowa ‘przerażona’ – ale to słowo nie mówi Wam, jak to jest być w ciągłym strachu, że każda minuta lub oddech mogą być ostatnie. Pozwólcie, że powiem o kilku rzeczach, które przydarzyły mi się, tak żebyście mogli wyobrazić sobie to, co jako dziecko widziałam i czułam. 

Getto było straszne, ale przynajmniej moja rodzina była tam razem. W październiku 1942, kiedy miałam 7 lat, moja rodzina doznała pierwszego wstrząsu. Pojawiła się plotka, że ostrowieckie getto ma być zlikwidowane konkretnego dnia. Mój ojciec pozyskał papiery i prawdopodobnie dał kilka łapówek, żeby wydostać mnie i mamę z getta do pobliskiego obozu pracy. Ale nie było papierów dla moich dziadków, cioci i dwóch wujków. Poszliśmy się z nimi pożegnać. Wszyscy płakali, wszystkich ogarnął nas chaos. Babcia mnie pocałowała. Obiecała, że wkrótce się ze mną zobaczy. Zdjęła szal z ramion i dała mi go, mówiąc, że może będę go potrzebować. Pocałowaliśmy się i potem wyjechaliśmy. Byłam owinięta szalem. Następnego ranka, moi dziadkowie, ciocia i wujkowie zniknęli. Około 6 miesięcy później, moja matka dowiedziała się, że zginęli w komorze gazowej w Treblince. 

Moi rodzice i ja byliśmy razem w obozie pracy w Bodzechowie. Chowałam się na strychu w ciągu dnia, kiedy moi rodzice pracowali. Potem Niemcy zabrali ojca. Zostałyśmy same we dwie. Po krótkim przeniesieniu do innego obozu, Niemcy rozkazali mojej matce i innym żydowskim kobietom wsiąść do ciężarówki, która jechała do kolejnego obozu pracy. Matka przemyciła mnie w ciężarówce. Jakaś inna matka również przemyciła ze sobą swoje dziecko. 

Kiedy ciężarówka dojechała do celu, Niemcy odkryli, że było tam dwoje dzieci. Wyciągnęli nas zza matek. Komendant miał problem: mieli przywieźć dorosłych - a tu była też dwójka dzieci. Co zrobić z dziećmi? Zrozumiałam, że Niemcy zaczęli debatować: komendant kazał kierowcy odwieźć nas na miejsce, z którego przyjechaliśmy. Kierowca odmówił. Komendant zdecydował, że nas zastrzeli. Strażnik wymierzył w nas pistolet i czekał na rozkaz. Moja matka i matka drugiego dziecka stały z resztą kobiet na boku i nie odważyły się odezwać. Trzęsłam się. Z przerażenia straciłam kontrolę nad pęcherzem i poczułam urynę cieknącą mi po nogach. Komendantowi towarzyszył doktor i to on zasugerował wstrzymanie egzekucji. Dzieci mogłyby pomóc w kuchni lub roznosić wiadomości, a poza tym nie jadły by za dużo. Komendant przystał na propozycję. Strażnik opuścił pistolet i mały chłopiec i ja zostaliśmy przyjęci do ostrowieckiego obozu z matkami. Miałam już osiem lat będąc w obozie. Rok później deportowano nas do Auschwitz. 

Matka dbała o mnie tam, w bardzo niekorzystnych okolicznościach. W Auschwitz, gdzie nikt nie miał wystarczająco jedzenia, żeby przetrwać, matka oddawała mi swój chleb. W najbardziej poniżających, okropnych i niewyobrażalnych sytuacjach, matka próbowała zajmować moje myśli przyjemnymi rzeczami. W świecie zadedykowanym masowemu mordowi mojej matce udało się nauczyć mnie ludzkich wartości i uczciwości. Moja matka była bohaterską kobietą. 

A potem zabrali mi ją. Jak wiecie, małe dzieci miały być mordowane zaraz po przyjeździe do Auschwitz. Jednak, kilkoro z nas przedostało się przez szczeliny i byliśmy rozrzuceni po różnych barakach w obozie. Niemcy zebrali nas razem i umieścili w osobnym bloku. Kiedy matka mogła, wymykała się nocą ze swojego baraku, żeby zobaczyć się ze mną. Potem pewnej nocy powiedziała mi, że jest na liście i będzie przetransportowana. Próbowałam nie pokazać, jak bardzo mnie to zmartwiło. Żeby zabrzmieć jak dorosła osoba, powiedziałam jej ‘Nawet jeśli byś tu została, nie ocalisz mnie od śmierci w komorze’. 

Następnego dnia już jej nie było. Zostałam sama. To był koniec świata. Nie dbałam już o to, czy przeżyję. Nic się nie liczyło. Absolutnie nic. Przeniesiono mnie do bloku Mengele, ale nie obchodziło mnie to wcale. 

W tym czasie mój ojciec też był w Auschwitz, w obozie obok mojego. Jakimś cudem udało mu się skontaktować się ze mną i umówił się ze mną na spotkanie. Mój ojciec wyglądał teraz jak starzec, choć miał 45 lat. Nie takiego go pamiętałam. Ponieważ ciągle chciał mnie chronić, jak tylko mógł, błagał, żebym wyjechała w jakimkolwiek transporcie z obozu – myśląc, że pozostali więźniowie zostaną zabici. Nie byłam w stanie spełnić jego życzenia i to właśnie ocaliło mi życie. Mój ojciec wyjechał w ostatnim transporcie i zginął niedługo potem. 

Kiedy w końcu rosyjska armia uwolniła mnie z Auschwitz, miałam 9,5 roku. Moja matka została uwolniona kilka miesięcy później z obozu pracy w Czechosłowacji. Wróciła do Ostrowca, gdzie odnalazła moją siostrę, Helenę, i dowiedziała się, że ja też żyję i jestem w sierocińcu w innym mieście. I tak właśnie znów byłyśmy razem we trójkę. Tylko my przeżyłyśmy z całej naszej polskiej rodziny. 

Jak możecie sobie wyobrazić, nie jest łatwo uwolnić się od traumatycznych doświadczeń Holokaustu. Ale w jakiś sposób musiałyśmy iść naprzód i stworzyć dla siebie przyszłość. Miałyśmy rodzinę w Kanadzie i matka zdecydowała, że najlepiej będzie dołączyć do nich i dać sobie szansę na odbudowanie normalnego życia. Wyszłam za Marka i przenieśliśmy się do Detroit, Michigan. Mamy trzy ukochane córeczki, które uszczęśliwiły nas piątką cudownych wnucząt. Moja matka była bardzo dumna z szóstki wnucząt i osiemnastu prawnucząt, którzy mieszkają w Stanach, Kanadzie i Izraelu. Jestem pewna, że mój ojciec byłby też równie dumny. 

Chcę podzielić się z Wami jeszcze jednym wspomnieniem. W styczniu 1945 rosyjska armia zbliżała się do Auschwitz. Niemcy wysłali już prawie wszystkich Żydów na teraz niesławne ‘marsze śmierci’, ale ja zostałam w Auschwitz razem z innymi dziećmi. To było 10 dni przed tym, jak rosyjska armia do nas dotarła, a my czuliśmy się bardzo samotni. Przytulaliśmy się do siebie w baraku, gdzie było ogrzewanie i rozmawialiśmy o tym, co się nam przydarzyło. Wszyscy z nas mieliśmy w sobie wielką nienawiść wobec ludzi, którzy przysporzyli nam tak wiele bólu i agonii. Rozmawialiśmy o tym, jakie to okropne rzeczy zrobimy im pewnego dnia. Ale potem zdałam sobie sprawę z tego, że jeśli zrobilibyśmy im te rzeczy, byłabym taka jak oni. I pomyślałam sobie – ‘Odmawiam bycia taką jak oni’. 

To był punkt zwrotny dla mnie. Wtedy to stwierdziłam, że pomimo całego bestialstwa, którego doświadczyłam, pomimo kominów, komór gazowych, egzekucji i tortur, które mnie otaczały – byłam żyjącą i kierującą się zasadami ludzką istotą. Miałam 9 lat i wiedziałam o tym. 

Nie było to oczywiste, czy kiedykolwiek będę w stanie prowadzić normalne życie. Kiedy miałam 4 lata, straciłam swój świat, a 9 kiedy wyszłam z Auschwitz. Nigdy nie chodziłam do szkoły. Skradziono mi dzieciństwo i widziałam rzeczy, których nikt – dorosły czy dziecko –nie powinno nigdy widzieć. Ale jestem tu dziś, żoną, matką, babcią – pod wieloma względami jak większość amerykańskich żon, matek, babć. To nie lada wyczyn i zawdzięczam to temu momentowi w Auschwitz, mojej matce i ojcu i ukochanemu mężowi, Markowi, który kochając, wskazał mi bezbłędnie drogę powrotną do świata i mojej przyszłości."

tłum. Mikołaj Chałupczak

***

The launch of the book "Szmul Muszkies--professional photographer" took place on October 29. The Muschkies' family came to Poland to attend the event, RuthWebber among them.

Her speech left listeners speechless--whereas I, instead of listening deeply, was filming it (although I failed to film the very beginning of the speech). The only excuse is that I had known the text of the speech before. I had seen also the interview with Ruth Webber that had been recorded many years before (a link to the interview can be found in this article). And, after all, I believed it was very important moment, when Ruth Webber spoke to Ostrowiec residents.

THE TEXT OF RUTH WEBBER'S SPEECH, which she gave during the launching of the book. 

"Thank you for the opportunity to speak to you today. I am here to speak of the calamity that befell me only a few decades ago. I experienced that calamity – the Holocaust – from the inside, and I want to tell you what that upheaval, that catastrophe looked like, from the inside. 

It is very difficult for me to talk about my Holocaust experiences. These are very traumatic memories. I am here to speak to you because I need you to continue to tell my story after I am unable to tell it myself. 

I assume that most of us here today are leading basically normal lives, where life is predictable and reasonably safe. My life was also predictable, safe and normal...until I was four years old. 

I was born in Ostrowiec, a medium-size city in Poland. My father was a photographer, and my mother assisted him in the studio. I had an older sister who played the piano very well and attended a music conservatory in Warsaw. Three grandparents, one aunt and two uncles lived beside us, and 30 other aunts, uncles and cousins were scattered around Poland. I was too young to go to school, so I spent my days at home, playing with the props in my father’s studio. My aunts and uncles used to tell me stories, and they played games with me. We observed the Jewish holidays, prayed in a Jewish synagogue and ate kosher food. It was a very happy, very normal life. 

That all ended when I was four. The Germans took over Poland, and normal life for the Jews abruptly stopped. We lost our freedom, we lost our home, we lost each other. My wonderful, close-knit family was destroyed: My doting grandparents, my strong and resourceful father, my beloved aunts, uncles and cousins were all murdered.
My parents found a gentile family that agreed to hide my older sister, and she disappeared into their world. I was too young and too scared to leave home, so instead of hiding with a non-Jewish family, I stayed with my mother through most of the war. 

Between 1940 and 1945, I lived in 2 ghettos and 5 slave labor and concentration camps. While in those camps, I had typhus, pneumonia, measles and tuberculosis, and of course, the Germans offered us no medical treatment. Somehow, I didn’t die from those diseases.
It is almost impossible for me to describe my life during those 5 years in a way that would make sense to you. There aren’t even words for it. I don’t know how to describe Auschwitz. I don’t have words for the sounds there, or the silence there, or the smells. I can say the word “hungry” or the word “cold,” but those words means something different in Auschwitz than they do in the United States. I can use the word “terrified” – but that word doesn’t tell you what it is like to be continually afraid that every single minute and every single breath will be your last minute, your last breath. 

Allow me to tell you a few of the things that happened to me, to give you some sense of what I, as a child, saw and felt. 

The ghetto was terrible, but at least my family was together. In October 1942, when I was seven, my family was struck its first blow: There was a rumor that the Ostrowiec ghetto was going to be liquidated on a particular day. My father obtained papers and probably paid some strategic bribes to enable himself, my mother and me to smuggle ourselves out of the ghetto, to a nearby work camp. But there were no papers for my grandparents, aunt or two uncles. We went to say goodbye to them. 

Everyone was crying, everything was in chaos. My grandmother kissed me. She promised she would see me again soon. She took her shawl from her shoulders and gave it to me, telling me that I might need it. More kisses – and then we left. I was wrapped in the shawl. The next morning, my grandparents, aunt and two uncles disappeared. About 6 months later, my mother learned that they had disappeared into the gas chambers at Treblinka. 

My parents and I were together in Bodzechów work camp. I hid in an attic during the day while my parents worked. Then the Germans took my father away. Now just the two of us were left together. After a brief transfer to another camp, the Germans ordered my mother and other Jewish women workers onto a truck bound for yet another labor camp. My mother smuggled me into the truck with her. Somewhere another mother had smuggled her child along as well. 

When the truck reached its destination, we disembarked – and that was when the Germans discovered there were two children. 

They pulled us out from behind our mothers. The Kommandant had a problem: they were supposed to get a shipment of adult workers – and here were two young children. What should they do with the kids? I understood enough German to grasp the debate: The Kommandant demanded that the driver take us back where we came from. The driver refused. 

The Kommandant decided to shoot us. A guard pointed his gun at us, awaiting orders. My mother and the other child’s mother were standing with the rest of the women, to the side, and they didn’t dare to speak a word. I was trembling. In my terror, I lost control of my bladder, and I felt my urine running down my legs. 

A doctor had accompanied the Kommandant, and he suggested that the Kommandant hold off on shooting us. Perhaps the children could help out in the kitchen, deliver messages... and after all, we wouldn’t eat much. The Kommandant considered the suggestion and decided to try out his proposal. The guard put down his gun, and the other little boy and I were admitted into Ostrowiec camp with our mothers. I turned 8 in that camp. A year later, we were deported to Auschwitz. 

My mother cared for me there, in impossible circumstances. In Auschwitz, where no one had enough food to survive, my mother gave me her bread. In the most degrading, ghastly situation imaginable, my mother tried to give me something pleasant to think about. In a universe dedicated to mass murder on an industrial scale, my mother managed to instill human values and decency in me. My mother was a heroic woman. 

And then they took her away from me. As all of you know, young children were supposed to be murdered upon arrival in Auschwitz. However, a few of us had fallen through the cracks, and we were scattered in various barracks around the camp. The Germans collected us and placed us in a separate barrack. Whenever Mother could, she would sneak out of her barrack at night to see me. Then, one night, she told me that she was on a list to be transferred out of Auschwitz. I tried not to show how devastated I was. In an effort to sound grown up, I told my mother, “Even if you stayed here, you still wouldn’t be able to save me from going up in smoke.” 

The next day, she was gone. I was alone. It was the end of my world. I no longer cared whether I survived. Nothing mattered. Absolutely nothing. I was transferred to Mengele’s block, and I did not care. 

When the Russian army finally liberated me in Auschwitz, I was only 91⁄2 years old. My mother was liberated several months later from a different slave labor camp in Czechoslovakia. She returned to Ostrowiec, where she found my sister, Helen, and she learned that I was alive, in an orphanage in another city. And that is how the three of us were reunited. We were the only ones of our entire Polish family who survived.
As you can imagine, it is not easy to recover from a traumatic experience like the Holocaust. But somehow we had to forge ahead and invent a future for ourselves. We had some relatives in Canada, and my mother decided that joining them was our best chance of rebuilding normal lives. I married Mark and moved to Detroit. Together we have 3 loving daughters, who have blessed us with 5 wonderful grandchildren. My mother was very proud of her 6 grandchildren and 18 great grandchildren who live in the United States, Canada and Israel. 

I want to share one last memory with you. In January 1945, the Russian army was advancing toward Auschwitz. The Germans had expelled almost all of the Jews onto the now infamous “death marches,” but I had been left behind in Auschwitz along with some other Jewish children. It was 10 days before the Russian Army reached us, and we children felt very much alone. Huddled together in the only barrack with heat, we talked about what had happened to us. All of us had such terrible, terrible hatred toward the people who had caused us so much pain and agony. We talked about the horrible things we would do to them some day. 

And then, and then I realized, when I was just 9 years old and still huddled in a barrack in Auschwitz, that if I did those things, I would be like them. And I thought to myself – “I refuse to be like them.” 

That was a turning point for me. It was the moment when I affirmed that despite all of the inhumanity I had witnessed, despite the chimneys, gas chambers, shootings and tortures that had surrounded me – I was a living and principled human being. I was only 9, and I knew that. 

It was not obvious that I would ever be able to lead a normal life. I was four when I lost my world, nine when I emerged from Auschwitz. I had never attended school. My childhood was stolen from me, and I had seen many things that no one – not any adult or child – should ever see. But here I am today, a wife, mother and grandmother – in many respects like most other American wives, mothers and grandmothers. This is no small achievement, and I owe it to that moment in Auschwitz and to my mother and my beloved husband, Mark, who lovingly, gently and unerringly guided me back into the world, and on into my future."

*

O książce: http://www.nieztejbajki.art.pl/szmul-muszkies-fotograf-profesjonalny-premiera-ksiazki-wernisaz/

Maciek Biedka, Karolina Kargulewicz-Mrozińska -- dziękuję za pomoc z wideo!

Pierwszy dzień po likwidacji getta

11-12 października 1942 roku sztetl Ostrowiec przestał istnieć. W tych dniach hitlerowcy przeprowadzili likwidację getta: jedenaście tysięcy ludzi wysłali na śmierć do Treblinki, tysiąc albo dwa tysiące zginęło na miejscu. Część ocalała chowając się, niewielka część została, by pracować. Dokładnie 74 lat temu Ostrowiec przeżywał swój pierwszy dzień bez Żydów.

Od paru lat co roku przypominam o likwidacji getta ostrowieckiego. Ale też z każdym rokiem inaczej do tego tematu podchodzę.

Dwa lata temu zła byłam jak osa – oj, i to jak! – że nikt nie pamięta. Opisałam zdarzenia z likwidacji getta. Zrobiłam też mapę tamtych wydarzeń. Chciałam uświadomić wszystkim, co się działo w miejscu, gdzie chodzą na lody, gdzie chodzą grać w piłkę.

Teraz jednak ważę każde słowo. „Nikt nie pamięta”? A kto to nikt? Wiele osób pamięta. Powstał pomnik, Leo Spellman jest honorowym obywatelem Ostrowca. Pojawiają się projekty i działania edukacyjne. Za kilkanaście dni do Ostrowca przyjedzie Ruth Muschkies Webber, ostrowczanka ocalała z Holocaustu. Weźmie udział w premierze książki o Szmulu Muszkiesie. (No właśnie, rezerwujcie czas: 29 października  w Pracowni Otwartej Kontrola Jakości, 16:00). To nie są „wszyscy”, ale na pewno nie „nikt”.

„Nikt nie pamięta”. A co to znaczy „nie pamiętać”? Ja nie mogę pamiętać, nie było mnie tam. Pamiętać mogą starsi ode mnie. I pewnie pamiętają. Tyle, że może o tym nie gadają. A dlaczego? Trzeba byłoby ich spytać.

Z drugiej strony zastanawiam się, kim dokładnie jest ten „nikt”, który miałby nie pamiętać. Kilka lat temu byłam skłonna oskarżać ostrowczan. To jasne: kto inny miałby pamiętać o innych ostrowczanach? Dzisiaj ostrowczanom dałam spokój. Już też nie wyobrażam sobie, że oto przypomnę wszystkim, co tu się zdarzyło. Oskarżam za to polską kulturę, a właściwie ten jej komponent, który każe odmieniać przez przypadki słowo Naród i nawykowo identyfikować, co jest esencją polskości, a co już domieszką obcości.

CBOS mówi: prześniliśmy Zagładę

Od lat CBOS prowadzi badania świadomości historycznej Polaków. Jedno z pytań dotyczy najważniejszego wydarzenia z dziejów Polski w XX i XXI wieku. Na pierwszych trzech miejscach jest odzyskanie niepodległości (52%), wybór Karola Wojtyły na papieża (43%) i przystąpienie Polski do UE (33%). Ojczyzna, Bóg, Fundusze Europejskie.

Na liście wydarzeń do wyboru jest też Zagłada. Można wybrać więcej niż jedną odpowiedź, ale i tak „wymordowanie przez hitlerowców ludności żydowskiej w Polsce” jest piąte od końca. Oznacza to, ze ogół Polaków uważa Zagładę za jedno z najbłahszych dużych wydarzeń w najnowszych dziejach Polski. Za najważniejsze uważa je tylko 2% badanych. I tylko 1% z interesujących się historią.

Wśród tych jeszcze mniej ważnych zdarzeń jest reforma rolna 1945 roku, czyli uwłaszczenie chłopów. Ilekroć to czytam, tylekroć wyobrażam sobie Andrzeja Ledera, uśmiechającego się do swojej trafnej tezy z „Prześnionej rewolucji”. Bo przecież to książka właśnie o tym, dlaczego, choć Zagłada i uwłaszczenie chłopów dotyczyły przodków prawie każdego z nas, to jednak tak mało miejsca poświęcamy tym wydarzeniom w zbiorowej pamięci. Polacy doceniają triumfy polskości i polsko-katolickości: niepodległość i papieża Polaka, nie widzą zaś znaczenia eksterminacji lub drastycznej zmiany położenia całych grup, z którymi nie są skłonni się identyfikować, czyli Żydów i chłopów. Nawet jeśli te zmiany zmieniły także warunki życia ich przodków.

CBOS "Świadomość historyczna Polaków"

Muzeum Emigracji, w którym Żydzi na czas II wojny światowej znikają

Parę miesięcy temu byłam w Muzeum Emigracji w Gdyni. Wspaniałe, nowoczesne muzeum w świetnym miejscu. Tyle że na wystawie, w sekcji poświęconej II wojnie światowej pominięto wielkie migracje towarzyszące Zagładzie.

Nie mieściło mi się to w głowie. Migracje do gett, z gett do obozów, z obozów do innych obozów, marsze śmierci, „wywózki na Wschód” oznaczające wywózki do Treblinki, plany wywózki mas ludzi na Madagaskar - to wszystko nie jest wystarczająco ważne, by poświęcić chociaż jedną planszę? A przecież do polskich gett i obozów przywożono też Żydów z innych krajów. W getcie ostrowieckim byli na przykład wiedeńczycy. 12 października 1942 roku razem z ostrowczanami zostali wsadzeni na rampach do pociągów i wywiezieni do Treblinki. Część ludzi została, potem trafiła do obozu pod Ostrowcem, a jeszcze później do Auschwitz. Indywidualne ścieżki tułaczki i ukrywania się były jeszcze bardziej skomplikowane.

Tymczasem autorzy ekspozycji uznali wywózki Polaków na Wschód za główne przemieszczenia związane z wojennym czasem. Opis wywózek jest w konwencji martyrologicznej, nie ma jednak informacji, że akurat dla Żydów były one błogosławieństwem: większość polskich ocalałych przetrwała Zagładę wcale nie w ukryciu na ziemiach polskich, a właśnie w Rosji radzieckiej.

Nie ma też mowy o tym, że ocalali powracający po wojnie do swoich sztetli nie spotkali się dobrym przyjęciem, a powojenne pogromy i mordy zmusiły ich do emigracji.

Jak to możliwe? Jak można było pominąć los żydowski, i to w muzeum, w którym narracja zaczyna się od tego, że w Rzeczpospolitej Obojga Narodów "żyli obok siebie Polacy, Litwini, Rusini (późniejsi Białorusini), Żydzi, Prusacy, Inflantczycy, Ormianie, Tatarzy, Karaimi, Wołosi i Romowie (Cyganie). Szacuje się, że ludność etnicznie polska stanowiła blisko połowę całej populacji"?

Odpowiedzią jest to, jak opisano powojenne emigracje Żydów: "Emigracja do Ojczyzny". Już rozumiecie, prawda? Polska nie była prawdziwą ojczyzną Żydów. Byli tu przez chwilkę, ot, goście w naszym gościnnym kraju. Dzisiaj mają swoje muzeum w Warszawie. Więc muzeum w Gdyni może poświęcić się badaniu losów polskich. I tak odtwarzamy sobie getto: podział na naród polski i naród żydowski. Muzealne getto ławkowe.

Muzeum Emigracji w Gdyni

22 lipca: urodziny Pałacu Kultury czy likwidacja getta

Na ścianie mam kalendarz na 2016 rok z „Gazety Stołecznej” – poświęcony historii Warszawy – i drugi, „Społeczna Warszawa”, o działaniach organizacji społecznych. Tematem na sierpień w obu kalendarzach było Powstanie Warszawskie. Oczywiste. Kiedy jednak zobaczyłam jednomyślność co do tego, co w Warszawie najważniejsze w sierpniu, sprawdziłam kartki lipcowe. Przypominam, że 22 lipca rozpoczęła się likwidacja getta warszawskiego. W kalendarzu "Stołecznej" są cztery lipcowe tematy: otwarcie Pałacu Kultury, uruchomienie wodociągu w 1886 roku, telefonów w 1882, otwarcie Trasy Łazienkowskiej i Stadionu Dziesięciolecia. W „Społecznej Warszawie” temat lipcowy jest współczesny. Wywózka na śmierć setek tysięcy ludzi nie zakwalifikowała się, choć przecież w Warszawie mówi się o historii getta nieporównywalnie więcej niż w Ostrowcu.

*

Każda z tych sytuacji z osobna może być przypadkiem. Wszystkie razem tworzą wzór, według którego niedole i śmierć Żydów była czymś innym niż niedole i śmierć Polaków. Tymczasem rozmawiamy o śmierci ludzi, polskich obywateli, którym czasem też bliżej było do czytania Norwida niż Talmudu. 

Nie ma więc co skupiać się na niepamięci w Ostrowcu. To, że likwidacja getta nie jest szczególnie ważnym wydarzeniem, jest chyba takie samo w całej Polsce. W nowoczesnym muzeum i w stolicy.

Nie wiem, czy kiedykolwiek przyjmiemy tę perspektywę, w której Zagłada jest jednym z najważniejszych zdarzeń, które miały miejsce na ziemiach polskich - nie tylko w XX wieku, ale kiedykolwiek. Może to już musi tak być, że istnienie Polski będziemy uważać za najważniejsze na świecie.

W tym roku więc nie złościłam się na niepamięć o likwidacji getta. Kto miał pamiętać, ten pamiętał. Ważne jest nie tylko przypominanie faktów o Zagładzie ostrowczan, ale też wyobrażenie sobie tego, co się działo dzień po likwidacji getta. Jak nasi przodkowie czuli się w Ostrowcu z wymarłym z dnia na dzień śródmieściem? Co myśleli sobie o wywózkach? Czy dzisiejsza niepamięć jest pochodną tamtej reakcji sprzed 74 lat?

"Celem zabezpieczenia swego życia ob. Szpilman zmuszony jest chwilowo Ostrowiec opuścić". O honorowym obywatelstwie dla Leo Spellmana

1 lutego 2016 r. honorowym obywatelem Ostrowca pośmiertnie został Leo Spellman, pianista i kompozytor pochodzący z Ostrowca. To ósmy honorowy obywatel Ostrowca. Rada Miasta zagłosowała jednogłośnie za przyznaniem Spellmanowi tego tytułu. Na uroczystości była rodzina Spellmana, ekipa filmowa pracująca nad filmem o życiu muzyka, tłumaczka pracująca nad tłumaczeniem jego dzienników z lat 1943-45 (z polskiego na angielski). Byli też krewni Henryka Wrońskiego - ostrowiaka, który uratował Leona Szpilmana.

Leo Spellman urodził się w 1913 roku w Ostrowcu jako Leon Szpilman. Tu nauczył się grać na pianinie, tu po raz pierwszy grał publicznie, tu chodził do szkoły, pracował i ożenił się. Opuścił Ostrowiec tuż po wojnie. Później przebywał w DP Campie w Bawarii, skąd w 1948 wyjechał do Kanady.

To kolejne (po pomniku upamiętniającym ofiary Holocaustu w Ostrowcu) upamiętnienie żydowskiej historii Ostrowca w ciągu kilku miesięcy. Znajomość dziejów naszego regionu czy lokalnej społeczności niesie wiele korzyści. Przede wszystkim jest to wspaniałe narzędzie budowania dialogu, tożsamości i poczucia przynależności mieszkańców do danej miejscowości - mówił na uroczystości prezydent Ostrowca Jarosław Górczyński.

Wygląda na to, że Prezydent Miasta jest daleki od lęku przed żydowskim tematem. Najwyraźniej przyjmuje fakt, że Ostrowiec w dużym stopniu współtworzyli Żydzi i uważa, że tej części dziedzictwa warto się przyglądać. Dobrze to słyszeć.

Jeszcze lepiej jest słyszeć słowa Spellmana (w trailerze filmu "Rapsodia. Wyzwolenie Leona Szpilmana"): Miałem polskich przyjaciół, którzy mi pomagali. Szczególnie jeden - Henryk Wroński. To on uratował mi życie. Ukrywał mnie przez osiemnaście miesięcy. Mówi o Henryku Wrońskim, 21-letnim studencie, który ukrywał go wraz z żoną Manią i jej bratem.

Jestem dumna, że na Denkowskiej – ulicy dziś opustoszałej niemal zupełnie – w bardzo złych czasach mieszkał Henryk Wroński, Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

Jest jednak też mroczniejsza część historii Szpilmana.

„Jak również inni obywatele ostrowieccy nie szczędzą gróźb ob. Szpilmanowi”. Dlaczego Szpilman wyjechał z Ostrowca?

W 1945 roku ostrowiecki oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich poprosił oddziały w Łodzi i Warszawie o udzielenie pomocy Szpilmanowi. Oto powody:

„Obywatel Szpilman wraz z żoną został ranny podczas napadu bandytów na Żydów ostrowieckich w dniu 19-go marca r.b. [1] Przebywał kilka tygodni w szpitalu. Po wyjściu ze szpitala na ulicy rozpoznał sprawców napadu, zaalarmował natychmiast milicję i ujął napastników. Brał udział w przeprowadzeniu śledztwa i zawdzięczając jego energii i dochodzeniom bandytów spotka zasłużona kara.

W toku śledztwa okazało się, iż jeden z aresztowanych nie brał bezpośredniego udziału w napadzie i został zwolniony. Jest to jednak brat jednego z bandytów. Później spotkał on ob. Szpilmana na ulicy i wygrażał mu się, jak również inni obywatele ostrowieccy nie szczędzą gróźb ob. Szpilmanowi. Przeto celem zabezpieczenia swego życia ob. Szpilman zmuszony jest chwilowo Ostrowiec opuścić.” [2]

Centralny Komitet Żydów Polskich to ogólnopolska samopomocowa organizacja, które wspierała ocalałych Żydów w codziennym życiu. W Żydowskim Instytucie Historycznym (ŻIH) znajdują się archiwa oddziału ostrowieckiego. To z nich pochodzi cytowany list polecający

Napaść, o której mowa, to atak na dom Fajgli Krongold w marcu 1945 roku. Pisze Regina Renz:

"W mieście krążyły pogłoski, iż posiada ona listę Polaków, którzy w okresie okupacji w różny sposób przyczynili się do śmierci ostrowieckich Żydów. Dwóch młodych ludzi, byłych żołnierzy AK, weszło do mieszkania Felicji Kwiatkowskiej vel F. Krongold z zamiarem zabrania tej listy. Wewnątrz zastali jednak kilkanaście osób i w powstałym zamieszaniu otworzyli ogień zabijając cztery osoby i raniąc kilka innych." [3]

Zdaniem Rubina Katza, autora autobiograficznej książki Gone to Pitchipoi, żadna lista nigdy nie istniała. Żądanie jej było tylko pretekstem, żeby obrabować uciekinierów, ale zaplanowana kradzież zamieniła się w jatkę [4]. 

Dlaczego niektórzy ostrowiacy grozili Szpilmanowi? Mordercami Żydów byli AK-owcy, ludzie stąd. To dzięki aktywnemu udziałowi Szpilmana w śledztwie miała spotkać ich zasłużona kara. Tymczasem Żydzi... Cóż, zostali stąd wywiezieni w 1942 roku. Ostrowiacy widzieli masowe mordy Żydów w Ostrowcu albo słyszeli o nich. Pod koniec wojny wiadomo już było, co działo się w Treblince i Auschwitz. Niezależnie od sympatii czy antypatii życie bez Żydów zostało urządzone. Domy żydowskie i warsztaty prace zostały przekazane Polakom. Tu nie było już dla Żydów miejsca. W Holokauście zginęło 85-90% Żydów polskich. Powrót zdziesiątkowanych ocalałych był czymś zaskakującym. W płaszczyźnie fantazmatycznej był powrotem żywych trupów.

Powojenna przemoc wobec Żydów była zjawiskiem niepokojąco rozpowszechnionym. Pisałam kiedyś o sprawie dzieci Cytrynbauma z Denkowa i o ulotkach "Śmierć pozostałym Żydom". To też działo się wiosną 1945 roku - w tym samym czasie, co napaść na mieszkanie Fajgli Krongold. Według danych Ministerstwa Administracji Publicznej między IX 1944 a IX 1946 roku w Polsce „incydenty” antyżydowskie wydarzyły się w 102 miejscowościach. Jacek Leociak twierdzi: to nie był pokój, to była pełzająca wojna domowa. Tu już nie było dla nich miejsca [5].

Rzeczywiste zagrożenie życia sprawiło, że Żydzi zaczęli wyjeżdżać najpierw z mniejszych miejscowości do większych skupisk żydowskich (takich jak Łódź), a potem i z Polski. To z powodu zagrożenia życia po napadzie na dom Fajgli Krongold Ostrowiec opuścił Leon Szpilman. Widać to jasno w cytowanym piśmie urzędowym.

Chciałabym podkreślić tę kwestię. Leon Szpilman nie wyjechał z Ostrowca dlatego, że życie oferowało mu ciekawsze możliwości w miastach przyjemniejszych niż nasze. Wyjechał, bo czuł się zagrożony. Był tutaj w rzeczywistym niebezpieczeństwie.

Dziś Ostrowiec nadał mu honorowe obywatelstwo. Czy uhonorowanie jednego z kiedyś niechcianych powracających jest kolejnym krokiem w kierunku przypomnienia, że również Żydzi byli obywatelami Ostrowca? Jeśli tak – chylę czoła przed prezydentem Jarosławem Górczyńskim i Radą Miasta za przyznanie tytułu honorowego obywatela miasta Leonowi Szpilmanowi.

1 lutego 2016 r., Ostrowiec Św. Nadzwyczajna sesja rady miasta, podczas której nadano Leo Spellmanowi tytuł honorowego obywatela Ostrowca.

Przyjęta jednogłośnie uchwała Rady Miasta w sprawie nadania tytułu Honorowego Obywatela Miasta Ostrowca Świętokrzyskiego.

Przemawia prezydent Ostrowca Jarosław Górczyński, tłumaczy Hania Fedorowicz, tłumaczka pamiętników Szpilmana z lat 1943-45.

Tablica pamiątkowa na budynku dawnego ZDK przy Alei 3 Maja 6.

Post scriptum. „Uprzejmie proszę o przydzielenie mi mieszkania w moim własnym domu”

W archiwum ŻIH, w tym samym zespole archiwalnym, znalazłam jeszcze dwa pisma związane ze Szpilmanem.

12 kwietnia 1945 r., po powrocie ze szpitala, Szpilman napisał do Wydziału Kwaterunkowego Urzędu Miasta:

„uprzejmie proszę o przydzielenie mi mieszkania w moim własnym domu przy Aleji 3-go Maja nr.1. Wymienione mieszkanie zajmowałem także w 1939 toku, a obecnie znajdzie tam pomieszczenie 5 osób: Goldman Szlama, Flajszer Berek, Kudłowicz Hersz, Szpilman Mania i Szpilman Leon.

W czasie mego przebywania w szpitalu wprowadził do wyżej wymienionego mieszkania nieprawnie obywatel C(...), który zajmuje je czasowo.

Wobec tego, iż dom, gdzie chwilowo zamieszkuję został zajęty dla Milicji Obywatelskiej i wszyscy lokatorzy otrzymali polecenie opróżnienia zajmowanych lokali, upraszam o przydzielenie prawnie przysługującego mi lokalu, a to w myśl dekretu z dnia 2-go maja r.b. Dz.Ust.Nr.9 poz 45.”

W drugim z pism (data nie do odszyfrowania) ostrowiecki oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich informuje Zarząd Miejski, Wydział Opieki Społecznej, że hospitalizowane ofiary napadu: Szpilman Leon, Szpilman Mania, Zylberberg Hersz „majątku żadnego nie posiadają”.


Zobacz też:
Artykuł o Leo Spellmanie na stronie Miejskiego Centrum Kultury
Relacja z sesji Rady Miasta na stronie Urzędu Miasta 


Przypisy:
[1] Pismo urzędowe jako datę napadu na Szpilmana i żonę podaje 19 marca, zaś inne źródła, np. książka Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów, wskazują dzień 12 marca jako datę napadu na mieszkanie Fajgli Krongold. Z pewnością mowa o jednym i tym samym napadzie; nie jestem jednak jasne, która data jest właściwa.
[2] Archiwum ŻIH. Inwentarz: Komitet Żydowski w Ostrowcu Świętokrzyskim, sygnatura: 359. Pismo o znakach 18/AF/ES z 9 m(aja?) 1945 r.
[3] Regina Renz Żydzi w okresie okupacji i w pierwszych latach po wyzwoleniu. W: Waldemar R. Brociek, Adam Penkalla, Regina Renz Żydzi ostrowieccy. Zarys dziejów. Ostrowiec: Muzeum Historyczno-Archeologiczne 1996. S. 117.
[4] Rubin Katz Gone to Pitchipoi. A Boy's Desperate Fight For Survival In Wartime. Brighton, MA: Academic Studies Press 2012. S. 261.
[5] Koncepcję niechcianego powrotu Żydów-upiorów jako źródła przemocy antyżydowskiej tuż po wojnie i dane liczbowe czerpię od Jacka Leociaka, z wykładu „Tu już nie ma dla was miejsca”. Formy zapisu doświadczenia żydowskiego w powojennej Polsce, wygłoszonego 21 października 2015 r. w warszawskiej Zachęcie.